Mỗi lần một robot hình người xuất hiện trong bản tin, câu hỏi về việc làm lại nổi lên. Cách đặt câu hỏi theo kiểu robot có thay được nghề này không thường dẫn tới tranh luận không có lối ra, vì một nghề không phải một khối đồng nhất.
Một nghề gồm nhiều loại việc
Lấy công việc trong kho làm ví dụ. Nó gồm: đi lại giữa các kệ, lấy hàng theo đơn, kiểm tra hàng, đóng gói, xử lý hàng lỗi, sắp xếp lại kho khi có thay đổi, và giải quyết các tình huống ngoại lệ.
Các phần này có mức độ tự động hoá rất khác nhau. Đi lại đã tự động hoá tốt. Lấy hàng đa chủng loại đang ở ranh giới. Xử lý ngoại lệ thì gần như chưa.
Vì vậy câu trả lời đúng gần như luôn là: robot thay được một số phần của công việc, và tỉ trọng các phần đó thay đổi theo thời gian.
Hệ quả với người làm nghề: nội dung công việc dịch chuyển sang các phần chưa tự động hoá được, và thường đòi kỹ năng khác.
Phần nào robot thay được trước
Nhìn qua các trường hợp đã triển khai, các phần bị thay trước có bốn đặc điểm chung.
- Lặp lại nhiều lần với biến thể ít.
- Không đòi phán đoán về tình huống mới.
- Vật thể có hình dạng ổn định hoặc môi trường cải tạo được.
- Sai sót không gây hậu quả nghiêm trọng ngay.
Ngược lại, các phần khó thay nhất là những phần đòi xử lý ngoại lệ và phối hợp với người khác — hai thứ chiếm tỉ trọng nhỏ về thời gian nhưng lớn về giá trị.
Điều này tạo ra một hiện tượng đáng chú ý: sau khi tự động hoá, phần việc còn lại của con người thường khó hơn và ít lặp lại hơn so với trước, chứ không nhẹ đi.
Vì sao dự báo hay sai
Các dự báo về tự động hoá thường sai theo hai hướng ngược nhau cùng lúc.
Đánh giá quá cao trong ngắn hạn. Vì bản trình diễn tạo cảm giác công nghệ đã sẵn sàng, trong khi khoảng cách từ trình diễn tới vận hành tin cậy thường mất nhiều năm.
Đánh giá quá thấp trong dài hạn. Vì khó hình dung được các thay đổi tổ chức đi kèm. Tự động hoá không chỉ thay người làm cùng một việc mà thường làm cả quy trình được thiết kế lại.
Có một yếu tố nữa hay bị bỏ qua: chi phí thay đổi tổ chức. Ngay cả khi công nghệ đã đủ, việc đưa nó vào một cơ sở đang chạy đòi đào tạo, thay đổi quy trình và chấp nhận giai đoạn năng suất giảm. Đây thường là rào cản lớn hơn bản thân công nghệ.
Bối cảnh thiếu lao động
Ở nhiều nơi, động lực chính của tự động hoá không phải cắt giảm chi phí mà là không tuyển được người.
Các công việc nặng nhọc, làm ca đêm, trong môi trường không thoải mái thường khó tuyển bất kể mức lương. Trong bối cảnh đó, robot không thay thế ai mà lấp một chỗ trống.
Đây là bối cảnh mà robot hình người có lý do tồn tại rõ nhất: các cơ sở đã được xây cho người, không cải tạo được, và không có người làm.
Cần nói rõ để tránh hiểu lầm: điều này không có nghĩa tự động hoá không bao giờ ảnh hưởng tới việc làm. Nó chỉ có nghĩa rằng bức tranh phụ thuộc mạnh vào bối cảnh cụ thể của từng ngành và từng địa phương, và các phát biểu tổng quát thường sai.
Cách nhìn hữu ích cho người trong nghề
Thay vì hỏi nghề của mình có bị thay không, ba câu hỏi cụ thể hơn.
Phần nào trong công việc hằng ngày của tôi là lặp lại và ít biến thể? Đây là phần có khả năng được tự động hoá trước.
Phần nào đòi phán đoán, xử lý ngoại lệ hoặc phối hợp với người khác? Đây là phần giữ giá trị lâu hơn.
Ai sẽ vận hành và sửa chữa hệ thống mới? Đây thường là nơi công việc mới xuất hiện, và người hiểu quy trình cũ có lợi thế rõ ràng.
Kinh nghiệm từ các đợt tự động hoá trước cho thấy người chuyển đổi thành công nhất thường là người đã làm công việc thủ công đó, vì họ biết các ngoại lệ mà hệ thống mới sẽ gặp — và chính kiến thức đó là thứ hệ thống thiếu.
Câu hỏi thường gặp
Robot hình người có rẻ hơn nhân công không?
Ở thời điểm hiện tại thì chưa, nếu tính đủ chi phí thiết bị, tích hợp, bảo trì và thời gian giám sát. Động lực triển khai hiện nay chủ yếu là làm được việc mà không tuyển được người, hoặc tích luỹ kinh nghiệm cho tương lai.
Vì sao phần xử lý ngoại lệ lại khó tự động hoá?
Vì ngoại lệ theo định nghĩa là những tình huống không lặp lại theo khuôn mẫu, nên không có đủ dữ liệu để học và không liệt kê hết được để lập trình. Đây cũng là phần đòi phán đoán dựa trên hiểu biết rộng về bối cảnh.
Công việc mới nào xuất hiện khi tự động hoá?
Chủ yếu quanh việc vận hành, giám sát, bảo trì và cải tiến hệ thống, cùng với việc xử lý các trường hợp hệ thống không giải quyết được. Số lượng thường ít hơn số việc bị thay, nhưng đòi kỹ năng khác và thường ổn định hơn.
Vì sao dự báo ngắn hạn hay quá lạc quan?
Vì khoảng cách từ một bản trình diễn thành công tới vận hành tin cậy hằng ngày rất lớn, và phần lớn khoảng cách đó nằm ở độ tin cậy và ở thay đổi tổ chức chứ không ở khả năng kỹ thuật cốt lõi.
Đọc thêm trong Nguồn điện & toả nhiệt và Tổng quan robot hình người.
